Animal Cell Components

 Animal Cell by HARI THEGIM LIMBU

Plant Cell by HARI THEGIM LIMBU

🧫 कोषका भागहरू:

(Parts of Cell)

कोषभित्र विभिन्न संरचना तथा अवयवहरू हुन्छन्। प्रत्येक अवयवको निश्चित बनोट र विशेष कार्य हुन्छ। कोषका प्रमुख भागहरू निम्न छन्:

१. कोषको आवरण

कोष भित्त

कोष झिल्ली

२. साइटोप्लाज्म

३. कोषका अवयवहरू

माइटोकोन्ड्रिया

प्लास्टिड

राइबोजोम

इन्डोप्लाज्मिक रेटिकुलम

गोल्जी बडी

लाइसोसोम

भ्याकुल

४. केन्द्रक

न्युक्लियर झिल्ली

न्युक्लियोलस

न्युक्लियोप्लाज्म

क्रोमाटिन फाइबर

१. कोष भित्त (Cell Wall)

परिभाषा:

कोष झिल्लीको बाहिरी भागमा रहेको कडा तथा निर्जीव तहलाई कोष भित्त भनिन्छ।

कोष भित्त मुख्यतः वनस्पति, ब्याक्टेरिया तथा फन्जाइका कोषमा पाइन्छ। जनावरको कोषमा कोष भित्त हुँदैन।

कार्यहरू:

कोषलाई निश्चित आकार प्रदान गर्छ।

कोषलाई मजबुत र स्थिर बनाउँछ।

कोषका भित्री भागलाई बाहिरी क्षतिबाट सुरक्षा गर्छ।

वनस्पति कोषलाई यान्त्रिक आधार प्रदान गर्छ।

२. कोष झिल्ली (Cell Membrane)

परिभाषा:

कोषको बाहिरी भागमा रहेको पातलो, लचिलो तथा सजीव झिल्लीलाई कोष झिल्ली भनिन्छ।

वनस्पति कोषमा यो कोष भित्तको भित्री भागमा हुन्छ भने जनावर कोषमा यो नै बाहिरी आवरण हो।

मुख्य विशेषता:

कोष झिल्ली अर्धपारगम्य हुन्छ।

कार्यहरू:

कोषलाई सुरक्षा प्रदान गर्छ।

कोषभित्र पदार्थ प्रवेश गर्ने र बाहिर निस्कने प्रक्रियालाई नियन्त्रण गर्छ।

आवश्यक पदार्थलाई कोषभित्र प्रवेश गराउन सहयोग गर्छ।

अनावश्यक पदार्थलाई बाहिर निकाल्न सहयोग गर्छ।

अमिबाजस्ता एककोषीय जीवमा खाना ग्रहण गर्न सहयोग गर्छ।

३. साइटोप्लाज्म (Cytoplasm)

परिभाषा:

कोष झिल्ली र केन्द्रकको बीचमा रहेको बाक्लो अर्धतरल पदार्थलाई साइटोप्लाज्म भनिन्छ।

यसमा पानी, लवण, खनिज, प्रोटिन, भिटामिन आदि पदार्थ पाइन्छन्।

कार्यहरू:

कोषका विभिन्न अवयवहरूलाई आश्रय दिन्छ।

विभिन्न जीवरासायनिक तथा उपापचयी क्रियाहरू सञ्चालन हुन्छन्।

कोषका विभिन्न भागबीच पदार्थको आदान–प्रदानमा सहयोग गर्छ।

कोषका जीवन प्रक्रियाहरू सञ्चालन गर्न आवश्यक वातावरण प्रदान गर्छ।

⭐ सम्झनुहोस्:

साइटोप्लाज्म = कोषका विभिन्न अवयवहरू रहने र विभिन्न रासायनिक क्रिया हुने स्थान।

४. माइटोकोन्ड्रिया (Mitochondria)

परिभाषा:

दुई तहको झिल्लीले घेरिएको र साइटोप्लाज्ममा पाइने कोषीय अवयवलाई माइटोकोन्ड्रिया भनिन्छ।

यसको आकार लामो, छडाकार वा बेलनाकार हुन सक्छ।

कार्यहरू:

कोषीय श्वासप्रश्वासमा सहयोग गर्छ।

श्वासप्रश्वासबाट ऊर्जा उत्पादन गर्छ।

उत्पादन भएको ऊर्जालाई ATP का रूपमा सञ्चय गर्न सहयोग गर्छ।

कोषका विभिन्न क्रियाका लागि आवश्यक ऊर्जा उपलब्ध गराउँछ।

DNA हुने भएकाले वंशाणुगत गुणसँग सम्बन्धित कार्यमा सहयोग गर्छ।

⭐ विशेष नाम:

माइटोकोन्ड्रियालाई “कोषको शक्ति गृह (Power house of cell)” भनिन्छ।

याद गर्ने:

👉 Mitochondria → Energy → ATP

५. प्लास्टिड (Plastid)

परिभाषा:

दुई तहको झिल्लीले घेरिएको र मुख्यतः वनस्पति कोषमा पाइने कोषीय अवयवलाई प्लास्टिड भनिन्छ।

प्लास्टिड तीन प्रकारका हुन्छन्:

क्लोरोप्लास्ट

क्रोमोप्लास्ट

ल्युकोप्लास्ट

६. क्लोरोप्लास्ट (Chloroplast)

परिभाषा:

हरियो रङको प्लास्टिडलाई क्लोरोप्लास्ट भनिन्छ। यसमा क्लोरोफिल पाइन्छ।

कार्यहरू:

प्रकाश संश्लेषण गर्न सहयोग गर्छ।

सूर्यको प्रकाशको ऊर्जा प्रयोग गरी भोजन निर्माण गर्न सहयोग गर्छ।

बिरुवालाई हरियो रङ प्रदान गर्छ।

फ्याटी अम्ल तथा एमिनो अम्ल निर्माणमा सहयोग गर्छ।

DNA हुने भएकाले वंशाणुगत गुणसँग सम्बन्धित कार्यमा सहयोग गर्छ।

⭐ याद गर्ने:

Chloroplast → Chlorophyll → Photosynthesis → Food

७. क्रोमोप्लास्ट (Chromoplast)

परिभाषा:

हरियो बाहेकका विभिन्न रङका पिग्मेन्ट भएको प्लास्टिडलाई क्रोमोप्लास्ट भनिन्छ।

यो मुख्यतः फूल, पाकेका फल तथा बिरुवाका अन्य रङ्गीन भागमा पाइन्छ।

कार्यहरू:

फूललाई विभिन्न रङ प्रदान गर्छ।

फललाई विभिन्न रङ प्रदान गर्छ।

फूलका रङले परागसेचनमा सहयोग गर्ने जीवलाई आकर्षित गर्छ।

फलका रङले बीउ फैलाउन सहयोग गर्ने जीवलाई आकर्षित गर्छ।

८. ल्युकोप्लास्ट (Leucoplast)

परिभाषा:

बिरुवाका रङहीन भागमा पाइने रङहीन प्लास्टिडलाई ल्युकोप्लास्ट भनिन्छ।

यो मुख्यतः जरा, बीउ तथा बिरुवाका अन्य रङहीन भागमा पाइन्छ।

कार्य:

स्टार्च सञ्चय गर्छ।

प्रोटिन सञ्चय गर्छ।

चिल्लो पदार्थ सञ्चय गर्छ।

⭐ याद गर्ने:

Leucoplast → Storage

९. राइबोजोम (Ribosome)

परिभाषा:

झिल्लीविहीन, सूक्ष्म तथा गोलाकार कोषीय अवयवलाई राइबोजोम भनिन्छ।

यो साइटोप्लाज्ममा स्वतन्त्र रूपमा वा इन्डोप्लाज्मिक रेटिकुलमको सतहमा टाँसिएर पाइन्छ।

मुख्य कार्य:

राइबोजोमको मुख्य काम प्रोटिन संश्लेषण गर्नु हो।

त्यसैले राइबोजोमलाई:

⭐ “प्रोटिनको कारखाना”

(Protein factory of the cell)

भनिन्छ।

याद गर्ने:

👉 Ribosome → Protein

१०. इन्डोप्लाज्मिक रेटिकुलम (Endoplasmic Reticulum – ER)

परिभाषा:

साइटोप्लाज्ममा जालोजस्तो गरी फैलिएको लामो तथा शाखायुक्त संरचनालाई इन्डोप्लाज्मिक रेटिकुलम भनिन्छ।

यसका दुई प्रकार हुन्छन्:

Rough ER – राइबोजोम टाँसिएको हुन्छ।

Smooth ER – राइबोजोम टाँसिएको हुँदैन।

कार्यहरू:

कोषलाई आन्तरिक संरचनात्मक आधार प्रदान गर्छ।

कोषभित्र पदार्थको परिवहनमा सहयोग गर्छ।

विभिन्न उपापचयी क्रियामा सहयोग गर्छ।

प्रोटिन तथा अन्य पदार्थको परिवहनमा सहयोग गर्छ।

गोल्जी बडी निर्माणमा सहयोग गर्छ।

कोष विभाजनका क्रममा न्युक्लियर झिल्ली निर्माणमा सहयोग गर्छ।

⭐ याद गर्ने:

ER → Structure + Transport

११. गोल्जी बडी (Golgi Body)

परिभाषा:

च्याप्टो थालाजस्ता झिल्लीदार संरचनाहरूको समूहबाट बनेको कोषीय अवयवलाई गोल्जी बडी भनिन्छ।

कार्यहरू:

विभिन्न पदार्थको सञ्चय गर्छ।

पदार्थको परिवहनमा सहयोग गर्छ।

विभिन्न पदार्थको स्रावमा सहयोग गर्छ।

कोष विभाजनका क्रममा सेल प्लेट निर्माणमा सहयोग गर्छ।

कोष झिल्ली निर्माणमा सहयोग गर्छ।

⭐ याद गर्ने:

Golgi → Storage + Transport + Secretion

१२. लाइसोसोम (Lysosome)

परिभाषा:

एक तहको झिल्लीले घेरिएको र पाचन इन्जाइम भएको सूक्ष्म कोषीय अवयवलाई लाइसोसोम भनिन्छ।

कार्यहरू:

पोषक पदार्थ पचाउन सहयोग गर्छ।

प्रोटिन, चिल्लो पदार्थ तथा ग्लाइकोजन पचाउन सहयोग गर्छ।

पुराना कोषीय भाग तथा टुक्राटाक्री नष्ट गर्छ।

बाह्य कण तथा अनावश्यक पदार्थलाई खण्डित गर्छ।

केही अवस्थामा कोषलाई नै पचाउन सक्छ।

⭐ विशेष नाम:

लाइसोसोमलाई “स्वमरण थैली (Suicidal bag)” पनि भनिन्छ।

याद गर्ने:

👉 Lysosome → Digestion + Waste destruction

१३. भ्याकुल (Vacuole)

परिभाषा:

साइटोप्लाज्ममा पाइने र एक तहको झिल्लीले घेरिएको कोषीय अवयवलाई भ्याकुल भनिन्छ।

भ्याकुलको बाहिरी झिल्लीलाई टोनोप्लास्ट (Tonoplast) भनिन्छ।

भ्याकुलभित्र रहेको तरल पदार्थलाई सेल स्याप (Cell sap) भनिन्छ।

वनस्पति र जनावरमा:

🌱 वनस्पति कोष → सामान्यतः ठूलो भ्याकुल

🐾 जनावर कोष → साना भ्याकुल

कार्यहरू:

पानी तथा लवणको सन्तुलन कायम गर्छ।

विभिन्न पदार्थ सञ्चय गर्छ।

काम नलाग्ने पदार्थ सञ्चय तथा निष्कासनमा सहयोग गर्छ।

Food vacuole ले खाना सञ्चय तथा पाचनमा सहयोग गर्छ।

Contractile vacuole ले पानीको सन्तुलन तथा निष्कासनमा सहयोग गर्छ।

१४. केन्द्रक (Nucleus)

परिभाषा:

कोषका सम्पूर्ण क्रियाकलापलाई नियन्त्रण तथा सञ्चालन गर्ने कोषको प्रमुख भागलाई केन्द्रक वा न्युक्लियस भनिन्छ।

केन्द्रक सामान्यतः गोलाकार हुन्छ र दुई तहको झिल्लीले घेरिएको हुन्छ।

मुख्य कार्यहरू:

कोषका सम्पूर्ण क्रियाकलाप नियन्त्रण गर्छ।

कोषको वृद्धि तथा विकासमा नियन्त्रण गर्छ।

कोष विभाजनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

वंशाणुगत गुणको संरक्षण तथा प्रसारणमा सहयोग गर्छ।

DNA तथा RNA सँग सम्बन्धित कार्य सञ्चालन गर्छ।

⭐ विशेष नाम:

केन्द्रकलाई “कोषको मस्तिष्क (Brain of cell)” भनिन्छ।

१५. न्युक्लियर झिल्ली (Nuclear Membrane)

परिभाषा:

केन्द्रकलाई घेरेर रहेको दुई तहको झिल्लीलाई न्युक्लियर झिल्ली भनिन्छ।

कार्यहरू:

केन्द्रकलाई सुरक्षा प्रदान गर्छ।

केन्द्रकभित्र र बाहिर पदार्थको आवत–जावतमा सहयोग गर्छ।

केन्द्रकको भित्री वातावरणलाई व्यवस्थित राख्छ।

१६. न्युक्लियोलस (Nucleolus)

परिभाषा:

केन्द्रकभित्र पाइने आवरणविहीन, गोलाकार तथा गाढा संरचनालाई न्युक्लियोलस भनिन्छ।

कार्य:

राइबोजोम निर्माणमा सहयोग गर्छ।

RNA निर्माणसँग सम्बन्धित कार्यमा सहयोग गर्छ।

कोष विभाजनका क्रममा आवश्यक संरचना निर्माणमा सहयोग गर्छ।

१७. न्युक्लियोप्लाज्म (Nucleoplasm)

परिभाषा:

केन्द्रकभित्र रहेको अर्धतरल पदार्थलाई न्युक्लियोप्लाज्म भनिन्छ।

यसमा पानी, प्रोटिन, खनिज, न्युक्लिक अम्ल तथा विभिन्न इन्जाइमहरू पाइन्छन्।

कार्यहरू:

केन्द्रकभित्रको वातावरण कायम राख्छ।

DNA तथा RNA सम्बन्धी प्रक्रियामा सहयोग गर्छ।

विभिन्न जैवरासायनिक प्रक्रियाका लागि आवश्यक पदार्थ उपलब्ध गराउँछ।

१८. क्रोमाटिन फाइबर (Chromatin Fibre)

परिभाषा:

केन्द्रकभित्र जालोजस्तो फैलिएका मसिना तथा सूक्ष्म त्यान्द्रालाई क्रोमाटिन फाइबर भनिन्छ।

कोष विभाजनको समयमा क्रोमाटिन फाइबर छोटा तथा मोटा भएर क्रोमोजोमका रूपमा देखिन्छन्।

कार्यहरू:

DNA बोकेर राख्छ।

वंशाणुगत गुणको संरक्षण गर्छ।

वंशाणुगत गुण सन्ततिमा प्रसारण गर्न सहयोग गर्छ।

कोष विभाजनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

🧠 एकै नजरमा सम्झने

कोषको भाग

मुख्य काम

कोष भित्त

आकार र सुरक्षा

कोष झिल्ली

पदार्थको आवत–जावत नियन्त्रण

साइटोप्लाज्म

रासायनिक क्रिया

माइटोकोन्ड्रिया

ऊर्जा उत्पादन

क्लोरोप्लास्ट

प्रकाश संश्लेषण

क्रोमोप्लास्ट

रङ प्रदान

ल्युकोप्लास्ट

भोजन सञ्चय

राइबोजोम

प्रोटिन निर्माण

ER

पदार्थको परिवहन

गोल्जी बडी

सञ्चय, परिवहन र स्राव

लाइसोसोम

पाचन र फोहोर नष्ट

भ्याकुल

सञ्चय र पानीको सन्तुलन

केन्द्रक

कोषको नियन्त्रण

न्युक्लियर झिल्ली

केन्द्रकको सुरक्षा

न्युक्लियोलस

राइबोजोम निर्माणमा सहयोग

न्युक्लियोप्लाज्म

केन्द्रकीय क्रियाका लागि माध्यम

क्रोमाटिन फाइबर

DNA तथा वंशाणुगत गुण